VÀNG LÁ THỐI RỄ CAM BƯỞI: DẤU HIỆU, NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH PHỤC HỒI

Vàng lá thối rễ cam bưởi do nấm trong đất làm thối rễ, khiến lá vàng và cây suy dần. Bài viết hướng dẫn nhận biết sớm, phòng trừ tổng hợp và phục hồi vườn.

Vàng lá thối rễ cam bưởi là bệnh do nhiều tác nhân trong đất cùng gây ra, trong đó nấm Fusarium solani là nguyên nhân chính làm thối rễ, còn nấm Phytophthora và tuyến trùng làm bệnh nặng thêm. Cách xử lý là đào kiểm tra rễ để xác định đúng bệnh, thoát nước ngay, cải tạo đất, dùng thuốc trừ nấm theo nhãn khi bệnh còn nhẹ rồi kích rễ cho cây hồi lại. Cây đã thối gần hết bộ rễ, không còn khả năng cho trái thì nên đốn bỏ để tránh lây lan.

Gốc thân cây chanh chảy gôm, dấu hiệu thường gặp khi nhiễm nấm Phytophthora. Ảnh: Eiku/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Ở miền Tây, nhiều vườn cam sành, bưởi da xanh sau vài năm cho trái bắt đầu vàng lá từng nhánh, bón thêm phân mà cây vẫn không xanh lại. Lý do là phần hư nằm dưới đất: rễ không còn hút được nước và dinh dưỡng thì phân bón vào cũng khó phát huy. Bài này giúp bà con nhận biết bệnh sớm và xử lý theo đúng trình tự.

Bệnh vàng lá thối rễ cam bưởi là gì?

Theo quy trình quản lý bệnh hại cây có múi của Cục Bảo vệ thực vật ban hành năm 2021, bệnh vàng lá thối rễ do một tổ hợp tác nhân gây ra. Nấm Fusarium solani là nguyên nhân chính gây thối rễ. Bệnh nặng hơn khi có thêm nấm Phytophthora và tuyến trùng, vì chúng tạo vết thương giúp nấm xâm nhập nhanh. Rệp sáp hại rễ, nếu mật số cao, cũng có thể làm vàng lá. Vì nhiều tác nhân cùng lúc nên không thể chỉ trông vào một lần phun thuốc mà phải xử lý cả đất, nước và rễ.

Dấu hiệu nhận biết

Trên lá và tán cây

• Lúc mới bệnh, lá vẫn bình thường nhưng gân lá vàng nhạt, sau đó phiến lá ngả vàng cam rồi rụng.
• Bệnh nặng thì toàn bộ lá vàng và rụng, cành chết khô dần, trái kém chất lượng và rụng sớm.
• Nhánh bị bệnh ở hướng nào thì rễ thường thối ở hướng đó, đây là cách khoanh vùng khi đào kiểm tra.

Dưới gốc và trên rễ

• Rễ thối lan dần từ rễ nhỏ vào rễ lớn, có màu nâu, vỏ rễ tuột khỏi phần gỗ, bên trong có sọc nâu lan về rễ cái.
• Tài liệu của Đại học Florida (UF/IFAS) mô tả rễ tơ nhiễm Phytophthora có vỏ mềm, úng nước; chạm nhẹ là vỏ bong, chỉ còn lõi trắng như sợi chỉ.
• Gốc thân có thể nứt vỏ, chảy gôm; vết bệnh lan quanh thân sẽ làm đứt đường vận chuyển và cây suy nhanh.

Vệt sẫm chảy dọc gốc thân cây có múi do bệnh chảy gôm. Ảnh: Marcelosan/Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Muốn chắc chắn, bà con đào một góc nhỏ ở mép tán phía nhánh vàng, lấy rễ tơ lên xem. Rễ khỏe có đầu trắng, chắc; rễ bệnh nâu đen, tuột vỏ.

Nguyên nhân và điều kiện phát sinh

Theo PGS.TS Nguyễn Minh Châu trên Báo Nông nghiệp và Môi trường, đất bị axit hóa do bón nhiều phân hóa học mà ít phân hữu cơ tạo điều kiện cho nhiều loại nấm gây hại phát triển. Những vườn dễ bị bệnh thường có các điểm sau:

• Đất thấp, mương cạn, nước đọng lâu ở gốc sau mưa hoặc triều cường.
• Đào hố sâu rồi trồng khiến nước tụ quanh rễ.
• Tưới quá nhiều, nhất là cây còn nhỏ; tài liệu UF/IFAS ghi nhận tưới dư làm tăng mật số nấm Phytophthora trong đất.
• Đất chua, ít hữu cơ, bón phân hóa học liều cao sát gốc làm tổn thương rễ.
• Rơm rạ, cỏ tủ sát thân giữ ẩm liên tục ở cổ rễ.
• Vườn có tuyến trùng, rệp sáp gốc hoặc sâu hại rễ tạo vết thương cho nấm vào.

Phân biệt với bệnh khác dễ nhầm

UF/IFAS lưu ý cây trưởng thành khó chẩn đoán vì bệnh vàng lá gân xanh, bón phân quá liều hoặc nhiễm mặn cũng cho triệu chứng tương tự. Bà con đối chiếu nhanh như sau:

• Vàng lá gân xanh (Greening): phiến lá vàng nhưng ven gân còn xanh, lá hẹp, trái méo và tâm lệch khi bổ dọc, do rầy chổng cánh truyền.
• Thiếu kẽm: triệu chứng đồng đều trên cả vùng hoặc cả thửa, không có cành nặng cành nhẹ, diễn biến rất chậm.
• Vàng lá thối rễ: gân vàng nhạt rồi cả lá vàng cam, đào lên thấy rễ thối nâu, tuột vỏ.

Vườn có rầy chổng cánh thì xem thêm cách quản lý côn trùng chích hút qua bài rệp sáp, rầy mềm trên cây có múi. Đọt non bị phá làm cây yếu thêm cũng cần theo dõi theo bài sâu vẽ bùa hại cam, bưởi, quýt và nhện đỏ hại cam, bưởi.

Biện pháp phòng trừ tổng hợp

1. Thoát nước trước tiên. Khai thông mương, không để nước đọng ở gốc. Trồng mới thì lên luống hoặc mô đất cao, không đào hố sâu; kinh nghiệm khai mương lên liếp của bà con miền Tây rất phù hợp với bệnh này.
2. Giữ mắt ghép cao khỏi mặt đất. UF/IFAS khuyến cáo mắt ghép cao hơn mặt đất ít nhất khoảng 15 cm và chọn gốc ghép chống chịu tốt.
3. Thông thoáng cổ rễ. Tủ gốc nhưng chừa khoảng cách với thân, tỉa bỏ lá và cành sát đất.
4. Nâng pH và bổ sung hữu cơ. Bón vôi khoảng 2 năm một lần theo độ chua của đất, tăng phân hữu cơ hoai và nấm đối kháng Trichoderma.
5. Giảm phân hóa học lúc cây đang bệnh. Không bón liều cao sát gốc khi rễ đang hư, chờ cây ra rễ mới rồi bón lại từng ít.
6. Dùng thuốc đúng lúc. Khi phát hiện bệnh còn nhẹ, dùng thuốc trừ nấm có đăng ký cho đối tượng này, đọc kỹ nhãn trước khi pha.
7. Loại bỏ cây quá nặng. Cây bệnh nặng, không còn khả năng cho trái nên chặt bỏ, thu gom tiêu hủy và rắc vôi bột vào hố gốc để khử trùng đất như quy trình của Cục Bảo vệ thực vật.
8. Trồng lại bằng cây giống sạch bệnh hoặc luân canh với cây trồng khác 2–3 năm.

Giải pháp từ Giang Tây

Tùy tình trạng vườn, bà con có thể tham khảo các sản phẩm sau. Thuốc nào cũng cần pha đúng liều trên nhãn, xử lý khi bệnh còn nhẹ và giữ thời gian cách ly trước thu hoạch.

Sản phẩm	Công dụng	Quy cách và giá	Cách dùng, cách ly
ECO 86	Trừ 6 bệnh: thối rễ, thối thân, héo rễ, đốm lá, phấn trắng và đạo ôn trên lúa	Gói 500gr: đặt qua Facebook 252.000đ (giá gốc 280.000đ)	Pha theo hướng dẫn trên nhãn; cách ly theo nhãn
Thần Y 722SL (Doctor Hita)	Đặc trị nứt thân, xì mủ do Phytophthora	Chai 50ml: đặt qua Facebook 31.500đ (giá gốc 35.000đ). Chai 480ml: đặt qua Facebook 256.500đ (giá gốc 285.000đ)	Pha theo hướng dẫn trên nhãn; cách ly theo nhãn
HUM M79	Cung cấp chất điều hòa sinh trưởng ra rễ cực mạnh, giúp cây ra rễ mạnh	Chai 500ml: đặt qua Facebook 169.200đ (giá gốc 188.000đ)	Pha theo hướng dẫn trên nhãn

Mua ở đâu: bà con đặt ECO 86, Thần Y 722SL và HUM M79 tại Công ty CP TMDV Giang Tây – 6/12 Lê Văn Sô, phường Bình Thủy, TP Cần Thơ – Hotline 0971 237 669 / 0967 29 39 09 – giao hàng toàn miền Tây, miễn phí ship đơn từ 300.000đ.

Sản phẩm ECO 86 của Công ty Giang Tây.

Câu hỏi thường gặp

Cây vàng lá có phải cứ bón thêm phân là xanh lại?

Không. Nếu rễ đã thối, phân bón thêm khó được hấp thu và có thể làm rễ tổn thương nặng hơn. Cần kiểm tra rễ và xử lý bệnh trước.

Bệnh vàng lá thối rễ có chữa được không?

Cây bệnh nhẹ, còn nhiều rễ khỏe có thể phục hồi nếu thoát nước tốt và xử lý đúng. Cây thối gần hết bộ rễ thường khó cứu, nên đốn bỏ để giảm nguồn bệnh.

Khi nào nên dùng kích rễ HUM M79?

Sau khi vườn đã thoát nước và tình trạng thối rễ được kiểm soát, lúc cây bắt đầu nhú rễ mới. Tưới kích rễ khi đất còn ngập úng thì kém hiệu quả.

Có cần bón vôi không?

Đất chua nên bón vôi để nâng pH, tài liệu khuyến cáo khoảng 2 năm một lần. Nên đo pH đất trước khi bón.

Kết luận

Vàng lá thối rễ là bệnh của cả hệ thống đất và rễ, nên càng phát hiện sớm càng dễ giữ cây. Bà con ưu tiên thoát nước, cải tạo đất, kiểm tra rễ định kỳ và dùng thuốc đúng nhãn. Cần tư vấn theo hình ảnh vườn thực tế, bà con gọi 0967 293 909 hoặc nhắn fanpage CH VTNN Giang Tây.

Mua sản phẩm: Công ty CP TMDV Giang Tây – 6/12 Lê Văn Sô, phường Bình Thủy, TP Cần Thơ – Hotline 0971 237 669 / 0967 29 39 09 – giao hàng toàn miền Tây, miễn phí ship đơn từ 300.000đ.

Công Ty CP TMDV Giang Tây

Add: 6/12 Lê Văn Sô - An Thới - Bình Thủy - Cần Thơ

Hotline: 0967.29.39.09 Email: giangtay.co@gmail.com